แหล่งโบราณคดีในจังหวัดราชบุรี มีจำนวนหลายแห่งและหลายยุคสมัย ตั้งแต่แหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์ ถึงแหล่งโบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์ช่วงหลัง ซึ่งมีหนังสือเกี่ยวกับราชบุรีหลายเล่มเขียนเอาไว้ สำหรับแหล่งโบราณคดีใน จ.ราชบุรี ในบทความนี้ ผู้จัดทำได้สรุปเป็นภาพรวมแบบย่อ เพื่อให้มองเห็นได้ชัดเจน เผื่อว่าท่านใดอยู่ใกล้สถานที่นั้น จะได้ไปศึกษาหาความรู้ด้วยตนเอง รวมทั้งช่วยดูแลรักษาแหล่งโบราณคดีนั้นๆ อีกทางหนึ่งด้วย ส่วนรายละเอียดในแต่ละแหล่งนั้น อยู่ในสมัยไหนและพบหลักฐานอะไรบ้าง จะได้นำเสนอรายละเอียดเฉพาะแต่ละแหล่งต่อไป
แหล่งโบราณคดีสมัยก่อนประวัติศาสตร์
กลุ่มที่ 1 แหล่งโบราณคดีในพื้นที่สูงแถบเทือกเขาตะนาวศรี
ส่วนใหญ่อยู่ในเขต อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี และพบตามเหมืองดีบุกที่อาจมีการทำเหมืองดีบุกมาแล้วตั้งแต่ก่อนสมัยประวัติศาสตร์ราวประมาณ 2,000 ปี แหล่งโบราณคดีที่สำคัญ ได้แก่
- เหมืองลุงสิงห์ บ้านตะโกล่าง ต.สวนผึ้ง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- เหมืองเริ่มชัย บ้านตะโกล่าง ต.สวนผึ้ง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- บ้านนาขุนแสน บ้านนาขุนแสน ต.สวนผึ้ง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- ห้วยน้ำใส บ้านห้วยน้ำใส ต.สวนผึ้ง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- เหมืองผาปกค้างคาว บ้านผาปก ต.สวนผึ้ง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- ห้วยม่วง บ้านห้วยม่วง ต.ตะนาวศรี อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- เหมืองตะโกปิดทอง ต.ตะโกปิดทอง อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี
- ห้วยสวนพลู บ้านห้วยสวนพลู ต.บ้านบึง อ.บ้านคา จ.ราชบุรี
พบในเขต อ.จอมบึง และ อ.โพธาราม จ.ราชบุรี ส่วนใหญ่เป็นถ้ำเนินดินใกล้แหล่งน้ำ และพื้นที่ราบที่น้ำท่วมไม่ถึง แหล่งโบราณคดีที่สำคัญมีดังนี้
- บ้านหนองบัว ต.จอมบึง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- บ้านปากบึง ต.จอมบึง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- ไร่ชัฎหนองคา บ้านหนองบัว ต.จอมบึง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- ถ้ำน้ำมนต์ บ้านเขารังเสือ ต.จอมบึง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- ถ้ำหนองศาลเจ้า เขาคันหอก บ้านหนองศาลเจ้า ต.เบิกไพร อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขาทะลุ ต.ปากช่อง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขารังเสือ ต.ปากช่อง อ.จอมบึง จ.ราชบุรี
- เขาปะฎัก (ไร่นายกุ่ย แซ่ย่งฮง) บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชุบรี
- บ้านหนองกวาง (ไร่นายเชษฐ์ ทรัพย์เจริญกุล และไร่นายชมพู บุญรักษา) ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำแรด บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขาช่องลม บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขาขวาก บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขากระโจม บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำสิงโตแก้ว บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- บ้านพุน้ำค้าง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขาหนองหญ้าปล้อง บ้านหนองกวาง ต.หนองกวาง อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
- เขาเขียว ต.เขาชะงุ้ม อ.โพธาราม จ.ราชบุรี
พบกระจายอยู่ในเขต อ.บ้านโป่ง อ.เมืองราชบุรี และ อ.บางแพ แหล่งโบราณคดีที่สำคัญมีดังนี้
- บ้านน้ำพุ ต.น้ำพุ อ.เมือง จ.ราชบุรี
- ถ้ำเขาซุ่มดง บ้านเขาซุ่มดง ต.น้ำพุ อ.เมือง จ.ราชบุรี
- บ้านโคกพริก ต.คุ้งกระถิน อ.เมือง จ.ราชบุรี
- คูบัว ต.คูบัว อ.เมือง จ.ราชบุรี
- โคกพลับ บ้านโคกพลับ ต.โพหัก อ.บางแพ จ.ราชบุรี (ดูรายละเอียด)
แหล่งโบราณคดีสมัยประวัติศาสตร์
- เมืองโบราณคูบัว ต.คูบัว อ.เมือง จ.ราชบุรี
- แหล่งโบราณคดีบนเทือกเขางู ต.เกาะพลับพลา อ.เมือง จ.ราชบุรี ได้แก่ ถ้ำฤาษี ถ้ำจีน ถ้ำจาม ถ้ำฝาโถ
- แหล่งโบราณคดีบ้านดอนกระเบื้อง ต.ดอนกระเบื้อง อ.บ้านโป่ง จ.ราชบุรี
- แหล่งโบราณคดีบ้านโคกหม้อ ต.โคกหม้อ อ.เมือง จ.ราชบุรี
- แหล่งโบราณคดีวัดเกาะ ในเขตวัดเกาะนัมมทาปทวรัญชาราม ต.หน้าเมือง อ.เมือง จ.ราชบุรี
- แหล่งโบราณดดีวัดขุนสีห์ (รับน้ำ) บ้านม่วง ต.บ้านม่วง อ.บ้านโป่ง จ.ราชบุรี
******************************************************
ที่มาข้อมูล
คณะกรรมการอำนวยการโครงการจัดทำหนังสือ เรื่อง "วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์ และภูมิปัญญา". (2543). หนังสือวัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญาจังหวัดราชบุรี. กรมศิลปากร : องค์การค้าของคุรุสภา. (หน้า 121-131) (ดูภาพหนังสือ)
